Röportaj ve söyleşi farkı: Peki “görüşme” (mülâkat) nedir?

“`html

Röportaj, Söyleşi ve Görüşme: Benzer Görünen Terimlerin Farkları

Türkçede “röportaj” ve “söyleşi” kelimleri uzun zamandır eşanlamlı olarak kullanılsa da, gerçekte bu kavramlar arasında belirgin farklılıklar bulunmaktadır. Özellikle “mülâkat” olarak bilinen görüşme türü de, zaman zaman bu iki terimle karıştırılıyor. Ancak, haber dünyasında bu üç iletişim biçimi ayrı amaca hizmet ediyor. Gazetecilik perspektifinden bakarak, bu kavramların detaylarına ve önemli tekniklerine Journo’nun “Temeller” yazı dizisinde birlikte göz atalım.

Birçok Türkçe sözlükte “mülâkat” ve “söyleşi” terimleri “röportaj” ile eşit bir biçimde gösterilse de, bu doğru değildir. Her bir terim, belirli bir bağlamda farklı anlamlar taşır ve farklı kullanım alanları vardır. Şimdi, bu terimlerin tanımlarına kısaca bakalım:

Görüşme (ya da eski adıyla mülâkat): Belirli bir konu hakkında bilgi toplamak veya bir bireyin düşüncelerini öğrenmek amacıyla yapılan, genellikle sorulara dayanan bir iletişim şeklidir. Çoğu zaman daha resmi bir atmosferde gerçekleşir ve sorular önceden hazırlanmış olur. Gazetecilik dışında iş görüşmeleri ve akademik mülâkatlar gibi çeşitli alanlarda da uygulanabilir.

Röportaj: Bir gazetecinin belirli bir mesele hakkında bilgi edinmek, olayın arka planını açıklığa kavuşturmak gibi hedeflerle gerçekleştirdiği, tanıklı bir habercilik sürecidir. Bu süreç, birden fazla görüşme ve çeşitli veri kaynaklarını içerebilir. Gazeteci, gözlemlerine, betimlemelerine ve yorumlarına da yer verebilir.

Söyleşi: Bir bireyle gerçekleştirilen, genellikle samimi bir sohbet havasında geçen, sıkça okurlara soru-cevap formatında sunulan ya da alıntıların yoğun olarak yer aldığı bir aktarım türüdür. Geçmişte gazetecilikten sanata kadar geniş bir yelpazedeki yayınlarda yaygın olarak kullanılmıştır.

Fransızca “reportage”, İngilizce “feature”

Haber üretim sürecinde her görüşmenin sonucunun yayımlanması gerekmez. Yayımlandığında, bir görüşme söyleşi formatında okuyucuya sunulabileceği gibi, aynı zamanda bir röportajın parçası da olabilir.

Latince kökenli olan “reportare” (geri taşımak) kelimesinin evrimleşmiş hali olan Fransızca “reportage”, genel anlamda haberleştirme ve belirli konuların derinlemesine ele alınması için kullanılır. Bu kavramın İngilizce karşılığı ise “feature” dediğimiz “özel haber” olarak bilinir.

Günümüzde “edebî gazetecilik” veya “yavaş gazetecilik” olarak adlandırılan türler de sıklıkla örneklerle zenginleştirilmiştir. 1950’lerde Türkçede bu tarzın öncü isimlerinden biri olan Yaşar Kemal, röportajın yaratıcı yönünü vurgulamış ve bu türün düz haberlerden ayrıldığını ifade etmiştir. Fikret Otyam ise röportajın “insana dayanan bir anlatım türü” olduğunu belirtmiş, Kayıhan Güven ise bu biçimi “Kelimelerle görüntü çizmektir” şeklinde tanımlamıştır.

Böylece röportaj, gerektirdiği çaba açısından en yoğun gazetecilik türlerinden biri olarak karşımıza çıkar. Çünkü söyleşi ile karşılaştırıldığında, iyi bir röportaj için genellikle tek bir kişiyle görüşmek yetersiz kalır; daha kapsamlı bir çaba gerekmektedir.

Röportajın Türleri ve Düz Haber Farkı

Röportajı yalnızca araştırma ve soruşturma gazeteciliği olarak sınırlamak doğru bir yaklaşım değildir. Atilla Girgin, bu bireysel tanıklık odaklı gazetecilik türünün düz habere göre öznel deneyimlere de alan açtığını ifade ediyor:

• Araştırmaya dayanan yazılarda belirgin bir kanıtlama mantığı vardır. Burada, varsayımlar elde edilen bilgilerle desteklenmelidir. Okuyucu, yazıyı okurken, yazarın oluşturduğu sonucu kabul etmeye yönlendirilmelidir.
• Röportajda okuyucu, gazeteciden olayı basitçe aktarmanasını beklemez; olayların tanığı olmasını ister. Gazeteci kendi gözlem ve değerlendirmelerini eklemelidir.
• Röportaj, insanlarla ve olaylarla doğrudan bir etkileşimdir. Röportajcı, olayları görmek, işitmek, hissetmek ve yaşamak durumundadır.

Oya Tokgöz, “Temel Gazetecilik” adlı eserinde röportaj türlerine dikkat çekmektedir: Haber röportajı, biyografi röportajı, araştırıcı ve yorumlayıcı röportaj, macera veya kişisel hikâye röportajı, yerel olayları ele alan röportaj.

Tokgöz’e göre röportajı diğer haber türlerinden ayıran en önemli unsur, “ters piramit” tekniği yerine “düz piramit” yönteminin benimsenmesidir. Yani haberin başlangıcında olayın temel önemi söylenmek yerine, gazeteci tarafından seçilen detaylara odaklanılır. Bu nedenle röportaj, standart bir haberden ziyade renkli haber tarzında yazılır.

Başarılı Bir Görüşme (Mülâkat) Nasıl Yapılır?

İster röportaj ister söyleşi olsun, etkili bir görüşme yapabilmek için gazetecinin atması gereken adımlar vardır. Peki, bu adımlar nelerdir?

Dünyanın en köklü gazetecilik okullarından biri olan Columbia Üniversitesi’nin web sitesinde yayımlanan makalede, haber üretimi için yapılacak görüşmelerde 4 temel ilke öne çıkmaktadır:

1. İyi bir hazırlık yapın: Görüşme öncesinde konuyu ve muhatabı detaylıca araştırarak geçmiş yayınları inceleyin. Ev ödevinizi doğru yaparsanız, görüşme sırasında doğru soruları sorar ve güven ilişkisi kurarsınız.
2. Güven ilişkisi oluşturun: Başarılı bir görüşme, gazeteci ile kaynak arasında güvene dayalı bir ilgi gerektirir. Muhabir, kaynağın kendini rahat hissetmesini sağlamalıdır. Karşılıklı ilkeleri belirleyerek ilerleyin.
3. Doğru sorular sorun: Kaynağın cevaplayabileceği açık ve ilgi çekici sorular yöneltin. Zaman içerisinde daha zor sorulara geçmeniz gerekebilir.
4. Aktif bir dinleyici olun: Kaynağı dikkatle dinleyin ve notlar alın. Söylenenlerin yanında beden diline de dikkat edin. En iyi muhabirler, aynı zamanda en iyi dinleyicilerdir.

10 Adımda Bir Haber Görüşmesinin Akışı

Gazetecinin görüşme sürecinde önem vermesi gereken noktalar:

1. Önce kendinizi dürüstçe tanıtmalısınız.
2. Görüşmenin amacını ve zamanını net bir şekilde ifade edin.
3. Görüşmeye alışkın olmayan kaynaklara bu sürecin içeriği hakkında bilgi verin.
4. Eğer kaynak, isminin geçmemesini istiyorsa, gazetecilik prensiplerine uygun davranarak bu talebe saygı gösterin.
5. Kaynağın cevaplayabileceği spesifik sorular sorun ve yeteri kadar zaman tanıyın.
6. Kaynağın karmaşık veya belirsiz yanıtlarını açıklamasını isteyin; bazen sessiz kalıp düşündürmek de işe yarayabilir.
7. Kaynağın ifadelerini şüpheyle karşıladığınızda, o ifadeleri tekrar sorabilirsiniz.
8. Halka açık bir yarar varsa, yanıt alamadığınız soruları yineleyin ama gereksiz yere ısrar etmeyin.
9. Görüşme sırasında ders verme veya tartışma durumuna girmeyin, iletişiminiz boyunca dikkatli ve saygılı olun.
10. Görüşmeyi mümkün olan en kısa sürede tutmaya çalışın ancak yeterli bilgi alana kadar devam edebilirsiniz.

Bob Woodward’ın Gazetecilere Tavsiyeleri

Son olarak, Watergate Skandalı’nı ortaya çıkaran ünlü gazeteci Bob Woodward’ın, yaklaşımı üzerine verdiği öğütlerden bazıları; haber üretim süreçlerinizde fayda sağlayabilir:

• Her zaman gerçekleri ve en doğru versiyonlarını arayın. Bilgilerinizi dikkatle toplayın ve doğrulayın. Hiçbir durumun sorgulanamayacağını düşünmeyin; yeni konuları keşfetmekten çekinmeyin.
• Haberlerde kişisel yargılarınızı bir kenara bırakın. Tarafsızlığınızı korumak için, duygulardan ayrışmaya dikkat edin.
• Bilgi toplamada insan kaynaklarına öncelik verin. Araştırmalarınızı saha çalışmalarıyla destekleyin ve yeni bilgilere açık olun.
• Topladığınız bilgileri düzenleyerek saklayın. İlk taslağınıza çok fazla değer vermekten kaçının; sürekli geliştirmelere açık olun.

• Basın Sözlüğü. İ. Ü. İletişim Fakültesi Yayını. İstanbul, 1998.
• BAŞKUT, Cevat Fehmi, Gazetecilik Dersleri. İ. Ü. İktisat Fakültesi, Gazetecilik Enstitüsü Yayınları No:8. İstanbul, 1967.
• BİNYAZAR, Adnan, “Türkiye’de Röportajın Tarihçesi”, Milliyet Sanat Dergisi, 29 Ağustos 1975.
• BROWNE, Christopher, Gazetecinin El Kitabı. MediaCat Kitapları. Ankara, 2000.
• BÜLBÜL, A. Rıdvan, Genel Gazetecilik Bilgileri. İletişim Kitapları. Konya, 2000.
• Büyük Sözlük (Fransızca-Türkçe). Milliyet Yayınları, İstanbul, 1990.
• DEMİRYAN, Raffi, İtalyanca-Türkçe Sözlük. İnkılap Kitabevi. İstanbul, Mart 1993.
• Dictionnaire Encyclopédique. Larousse. Paris, 1991.
• Dictionnaire Universel Langenscheidt, Turc-Français. Berlin und München, 1966.
• Fransızca-Türkçe, Türkçe-Fransızca Büyük Sözlük. Bilge Yayınları. Ankara, 1999.
• GAILLARD, Philippe, Gazetecilik. Çev. Mehmet Selami Şakiroğlu. İstanbul, 1991.
• Gazetecinin El Kitabı. Türkiye Aile Sağlığı ve Planlaması Vakfı. İstanbul, 2000.
• GİRGİN, Atilla, Haber Yazmak. DER Yayınları. İstanbul, 2002.
• GİRGİN, Atilla. “Röportaj-Mülakat-Söyleşi (Bölüm I)”. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi. Ocak 2012. https://doi.org/10.17064/iüifhd.64278.
• GİRGİN, Atilla, Yazılı Basında Haber ve Habercilik Etiği. 2. Baskı. İnkılap Kitabevi, İstanbul, 2003.
• İngilizce-Türkçe Sözlük. Sabah Yayınları. İstanbul, 1992.
• Le Grand Robert de la Langue Française. Dictionnaires Le Robert. Paris, 2001.
• Le Petit Larousse Compact 2003. Larousse. Paris, 2002.
• Martin-LAGARDETTE, Jean-Luc, Le guide de l’Écriture Journalistique. La Découverte, Paris, 2003.
• ÖZÖN, Mustafa Nihat, Osmanlıca-Türkçe Sözlük. İnkılap ve Aka Kitabevleri. İstanbul, 1965.
• SARAÇ, Tahsin, Büyük Fransızca-Türkçe Sözlük. Adam Yayınları. 9. Basım. İstanbul, Ekim 2001.
• SCHLAPP, Hermann, Gazeteciliğe Giriş. Konrad Adenauer Vakfı Yayını. Ankara, 2000.
• SCHNEIDER, Wolf ve Paul-Josef Raue, Gazetecinin El Kitabı. Konrad Adenauer Vakfı Yayını. Ankara, 2000.
• ŞENYAPILI, Önder, “Çağdaş Gazetenin Önemli Yazı Türü: Röportaj”, İletişim, 1981/2.
• TOKGÖZ, Oya, Temel Gazetecilik. İmge Kitabevi. 2. Baskı. Ankara, 1987.

İLGİNİZİ ÇEKEBİLİR:

 

“`